Waarom leiders struikelen (en het vaak niet eens doorhebben)

"Ik doe nog wat moet. Maar eerlijk gezegd doet het me niet veel meer."

Dat zei Karolien, een directeur in de zorg die ik coachte. Karolien is niet haar echte naam. Het eerste wat me opviel toen ze binnenkwam, was hoe moe ze eruitzag. Het soort moe dat je niet wegslaapt, zoals een lamp die nog brandt maar op de helft van zijn sterkte.

Jarenlang had ze met passie gevochten voor haar team en voor de mensen die ze begeleidde. Ze kwam op voor wat juist was en inspireerde haar collega's. Gaandeweg was er iets veranderd. De vergaderingen, de nota's, de beslissingen: alles ging gewoon door, en van buiten leek er niets aan de hand. Vanbinnen was ze leeg.

Ze vertelde hoe ze beslissingen nam die ze vroeger nooit genomen zou hebben. Uit vermoeidheid. Omdat ze het niet meer volhield om telkens opnieuw voor dezelfde dingen te vechten. Wat eerst niet door de beugel kon, werd aanvaardbaar, "omdat het nu eenmaal moet". Kleine toegevingen werden de gewone gang van zaken.

Een valkuil die uit het boek geschrapt werd.

Voor mijn boek Sterker na de val ↗ (opent in een nieuw tabblad) schrapte ik meer dan veertig bladzijden, omdat het boek anders te zwaar werd. In het tweede deel gaat het over de vraag waarom leiders struikelen. Het boek beschrijft negen valkuilen. Deze tiende haalde het niet, en ik zie ze te vaak om ze niet te vertellen.

De druk op leidinggevenden is vandaag hoog. Ze moeten aan veel verwachtingen voldoen, die elkaar vaak tegenspreken, en er is minder ruimte voor fouten dan vroeger. Toch struikelen de meesten niet door die druk van buiten. Ze verliezen langzaam hun kompas. Een ontsporing begint zelden met één groot moment. Ze begint met kleine verschuivingen: meer spreken dan luisteren, meer reageren dan nadenken, meer controleren dan verbinden.

Morele uitputting.

Wat Karolien meemaakte, heeft een naam: morele uitputting. Het lijkt op een burn-out, en het is iets anders. Bij een burn-out raak je uitgeput door te veel werk en te weinig rust. Bij morele uitputting raak je uitgeput omdat je niet kan handelen naar wat je juist vindt.

Je weet wat er zou moeten gebeuren. Je voelt het. En je kan het niet, door regels, door werkdruk, door een gebrek aan middelen. Dat conflict tussen wat je weet en wat je kan, vreet aan je, zoals roest aan een brug: je ziet het niet van op de weg, en toch wordt ze elk jaar zwakker.

Leiders struikelen vaker door morele uitputting dan door druk.

Langzaam verdwijnen de emoties. Je wordt cynisch, soms onverschillig, en je gaat op automatische piloot. Je blijft functioneren, terwijl je normen stilletjes vervagen.

Ik ken het van binnenuit. In mijn eerste job in de jeugdzorg botste mijn idealisme keer op keer met een werk dat vooral uit poetsen, opruimen en papierwerk bestond. Het liep uit op een dag waarop ik een zak gras liet staan omdat een jongere me nodig had, en daarvoor op mijn kop kreeg. Dat verhaal vertel ik in Bang voor een conflict?. Wat ik toen niet begreep, zie ik vandaag: elke keer dat ik moest kiezen tussen een klusje en een jongere in nood, werd de kloof groter tussen wat ik wilde en wat ik moest. Tot het niet meer ging.

Ik zie het vooral bij mensen in de zorg, in het onderwijs, bij de overheid. Overal waar het werk raakt aan waarden en aan het leven van anderen. Wie blijft geven en schipperen zonder tijd om op adem te komen, loopt het risico vanbinnen leeg te raken.

Wat helpt.

Het eerste wat helpt, is het benoemen. Hardop zeggen dat je worstelt met keuzes die ingaan tegen wat je juist vindt, tegen een collega, een coach, iemand die het begrijpt.

Daarnaast vraagt morele uitputting tijd om opnieuw contact te maken met je waarden. Gesprekken waarin je mag voelen waarom je dit werk ooit koos. Pauzes waarin je het grotere plaatje terugziet. Wie daar tijd voor maakt, blijft net scherp, en drijft minder ongemerkt af van wie hij is.

Herken je dit en zakt het niet weg met wat rust, praat er dan over met een arts of een psychotherapeut.